آذربايجان توركجه سيله يازيلميش ايلك شعردن گونوموزه ، آشاغي- يوخاري 800 ايل گئچمكده دير. بوزامان ديليمينده دونيا شعري نين زيره سيني فتح ائدن نسيمي و فوضلي كيمي داهي شاعير لرله ياناشي واقيف كيمي، صابر، معجز، واحد، شهريار و سهندكيمي آذربايجان شعرينده يئني ليكر یارادان، هر بيري چوخ گنج شاعيره اؤرنك اولان يوزلرجه- مينلرجه شاعير اثرلريني بوديلده يازميشدير. فارسجانين تورك حوكومدارلاري طرفيندن تشويق ائديلديگي و بوديلده شعر يازمانين موداحالينا گلديگي بير دؤنمده توركجه شعر يازماق البته كي، بسيط بيرايش دئييلدي، فضولي نين آشاغيداكي بيتلري بو چتينليگي گؤزل بير شكليده ايفاده ائتمكئده دير :
اي فيض رسان عرب و تورك و عجم ائتدين عربي افصح اهل عالم
قيلدين فصحاي عجمي عيسي دم من تورك زباندان الطفات ائله مه كم
آنجاق ، بوتون چتینیکلره رغما آذربایجان ادبیاتی ، اوزلیکلرده آذربایجان ترک شعری شاه اثرلره دولدور . گؤركملي شاعيري عمادالدين نسيمي، عيني زاماندا بؤيوك بير فلسفي جريانين نماينده سي دير. او، حروفيه فرقه سي نين قوروجوسو فضل الله نعيمي نين طلبه سي الوب، حروفيه گوروشونو منيمسه ميشدير. نسيمي دونيا هومانيزمي نين ان بويوك تمثيلچي لريندن بيريدر. او، شعرلرينده انساني و انساني دگرلري گوئلره قالديران واينانجي اوغروندا دريسي سويولان نادر شخصيت و شاعيرلردن بيريدير.
يوز ايل شاعيري شاه اسماعيل ختايي، مريدلريني يازديغي توركجه شعرلريله يؤنلندير ميشدير. شاه ختايي نين توركجه ديوانه، آذربايجان ادبياتيندا بيردونم باشلاتميش، توركجه نين ايراندا دولت ديلي سويه سينه قدريوكسلمه سينده بؤيوك رول اويناميشدير.
تورك، فارس و عرب ديللرينده ديوان صاحيبي اولان 16- جي يوزايل شاعيري محمد قضولي، شرقين شكسپيري لقبي ايله شوهرت قزانميشدير. البته بو شكسپيرين داها بويوك بير ادبي شخصيت الدوغو آنلاميناگلمز . بوراردان مقصد، « غربده شكسپيرنه ايسه، شرقده ده فضولي اودور» دئمكدير، باشقا بير دئيشله شكسپير، غربين فضولي سيدير.
فضولي، 500 ايل بوندان اؤنجه يه عايد اولدوغو حالدا ، تورك دونياسي نين بويوك شاعيري عنوانيني گونوموزه قدر قورو يابيلميشدير.
مدرن آذربايجان ادبياتي نين قوروجوسو اولان ملاه پناه واقف، غزل، مخمس و مستزادكيمي اسكي كلاسيك شعر قاليبلاريندا يازديغي شعرلرله ياناشي، هجاوزنيله دو گؤزل شعر اؤرنكلري ياراتميشدير. اؤ رئاليست بير شاعير اولوب ، خالقين حيات و ياشاميني ساده بير ديلله عكس ائتديرمگه چاليشميشدير.
جو عصرين سونلاري و 20- جي عصرين باشلاري، آذربايجان تنقيدي رئاليست شعري نين باشلانقيجي وان يوكسك زيروه سيدير. آذربايجاندا ميرزه علي اكبر صابر و علي معجز كيمي شاعيرلر، آذربايجانين طنز (ساتيريك) و تنقيدي شعريني بوتون اينجه ليكلرله نومايش ائتديرميشلر. شاعيرلرين هر ايكيسي ده گرچكچي (رئاليست) اولوب، خالقين پروبلملريني اولدوغوكيمي و ساده بيرديلله گؤسترميش و مستبد حاكيملري آجي بير ديلله تنقيد ائتميشلر .
ميرزه علي اكبر صابر، گرچكچي بير شاعير اولوغونو بو شكيلده ايفاده ائتميشدير.
شاعيرم چونكي وظيفه م بودور اشعار يازيم گؤردويوم نيك و بدي ائيله ييم اظهار يازيم
گونوپارلاق، گونوز و آغ، گئجه ني تار يازيم پيسي پيس، اگريني اگري، دوزو هموار يازيم
ميرزه علي معجر، جنوبي آذربايجاندا صابرادبي اوسلوبونو دوام ائتديرن، دموكراتيك روحلو، ساده آناديلينده يازان قوتلي بير خالق شاعيري دير.
انون بير سير اشعرلري نشر اولونمادان اول آغيزدان- آغيزايايلميش و مشهور اولموشدور.
جي يوز ايلين باشلاريندا انگليسلرين دستگي ايله حاكميته كلن پهلوي سلاله سي، آذربايجان ادبياتي نين دوراقلاماسينا، حتي گئريله مه سينه سبب الدو . توركجه تاماما ياساقلاندي. آذربايجان خالقي، تاريخي نين ان آجي و ان قارانليق گونلريني ياشاماغا باشلادي. 1941- ده متفقلر ايراني اشغال ائتديكدن سونرا مركزي حكومت اسكي گوجونو ايتره رك، نسبي بير سر بستليك ياراندي.
1945- ده آذربايجان دموكرات فرقه سي ايش باشينا گلديكدن سونرا، توركجه تكرار چيچكلنمگه باشلادي. تبريزده آذربايجان شاعيرلريني مجلیسی فعالیته باشلاندی . ساهر ، سهند ، بالاش آذر اوغلی ، مدینه گر لگون ، حکیم بلوری ، یحیی شیدا و دبیر چوخ مشهور شاعیرلریمیز ایلک شعرلرین اورادا اوخودولار . بودؤنم چوخ اوزون سورمه دي د ايكنجي پهلوي، آتاسي نين يولونو دوام ائتديرمگه قرار وئردي. آنجاق بو ايللرده شهريارين يازديغي حيدربابايا سلام و سهندين يازديغي سازيمين سؤزو اثرلري ايراندا آذربايجان شعريني يئني دن جانلانديري. هر ايكيسينه ده نظيره لر يازيلماغا باشلادي.
آرتيق آذربايجان شعريني دوردورماق امكانسيزدي. 1979 (1357) ايران اسلام انقلابيندان سونرا ايسته دوروم تامامادگيشدي.
تورك ديلي، ادبياتي و اؤزلليكله ده تورك شعري سورعتله انكشاف ائتمگه باشلادي. بويوك شاعيرلريميز، گنج استعدادلاري كشف ائده رك يئني شاعيرلر يئتيشديلر. اوزون ايللر بويوسؤنن استعدادلار ياواش- ياواش چيچكلنمگه باشلادي. ايلك باشدا تهراندا وارليق درگيسي و تبريزده فروغ آزادي (مهدآزادي) قزئتي و داها سونرالاردا ديگر توركجه مطبوعات، گنج شاعيرلريميزين شعرلريني صحيفه ارينده درج ائتديره رك، اونلاري يونلندريب، بويوك شاعير اولمالارينا يارديمجي اولدولار.
سون زامانلار دا غزل يازماغا باشلايان استعدادلي و يئته نكلي شاعيرلريميزدن بيري ده عزيز دوستوموز مهندس عليرضا خياباني (خياوانلي) دير. اونون ايلك شعر كيتابي 1382- ده تبريزين فخر آذريايينلاري طرفيندن اوستاد يحيي شيدانين اؤن سؤزو و اوستاد جديد اسلامين گوزل خطي ايله نشر ائديلميشيدر. بو شاعيرين ايلك تجروبه سي ايدي.
آنجاق بونارغما، اوستاد شيدا يازديغي اؤن سوزده شاعيرين پارلاق بيرگله- جگه صاحيب اولدوغونو آيريجاقيدائتميشدي. عليرضا بيگ خياباني نين 80 غزلي احتيوا ائدن ايكينجي شعر كيتابينا باخديغيميزدا، اونون قيسا بير زامان ايچرسينده نه قدر انكشاف ائتديگيني راحاتليقلا گؤره بيله ريك . شعر لرين مضمونو بيرينجي كيتابا گوره داها درين اولوب ، عرفاني مضمونلاري دا ايچرمكده دير. شاعير،، بوتون وارليغي ايله آذربايجان شعريني و اؤزلليكله ده غزل شكليني منيمسه مگه چاليشير. او شعرلري نين موضوعسونو سئچركن، اؤز اورگينه، قلبينين سينه قولاق وئرير. مهندس خياباني نين شعرلرينده اؤزونه مخصوص بير صميميت واردير. انون اطرافيندا كيلار قارشي، خير سؤرليگي، شعرلرينده عكس اولونموشدور. شاعيرين دونيايا با خيشي مثبت و اميد وئريجي دير.
بيزده اوستاد شيدا كيمي، شاعرين پارلاق بير گله جگه صاحيب اولدوغوقناعتينده ييك. كتابين سون درجه
كيفيتلي. گؤزل شكيلده چيخماسي داسئوينديريجي بيرحادثه دير .
عزيز شاعير دوستوموز عليرضا خياباني يه توتدوغو يولدانائليتلرديلركن، سوزلريميزي ده اونون ايكي بيتي ايله تاماملاييرق.
دوشدوم دم فراق ياره درديم بيانه گلمز يوخدور علاج، هيجرانف وصلين گمانه گلمز
عشقيندن آلديم عبرت، دردايله غم نهايت سوز درونه يانديم، شرحي زبانه گلمز
دوكتور جواد هيئت
2 آبان 1383